Nafarroako Esaera Zaharrak. Intza, Gaintza.

http://mediateka.fonoteka.com

Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
Euskarabidea - Instituto Navarro del Vascuence 
Nafarroako Euskararen Mediaketa - Mediateca del Vascuence de Navarra
http://mediateka.fonoteka.com

Iturria:
Damaso Intza, Naparroa-ko euskal esaera zarrak, 1974.
Bertsio informatiko honen egilea: 
Elea

Nafarroako Euskararen Mediaketak egindako lanak publikoak dira eta, Jabego Intelektualaren Legearen arabera jatorrizko idazlanak bestelako eskubiderik ez baleuka, nahi bezala erreproduzi daitezke.

Nafarroako Esaera Zaharrak. Intza, Gaintza.

186	Adiskidetako obea da etsaitako baño.	 	Ona da bai, baño zorrotza, zorrotzegia. 
187	Ago ixillik, Eguberri laugarrena!	 	Ago ixillik xoxoa, "iñoxentea". Eguberri laugarrenean (abenduaren 28'an) 	Herodesek ildako mutiko "Inozenten" jaia baita. 
188	Alkarren sendalaien dabiltz.	 	Alkarren leian, ezta-baietan. 
189	Alkipe(a)n kapa, kapa alkipen.	 	Laxterka esaten oitzeko esaera zailxkoa. 
191	Alperrai peatuko dion langillerik ezta.	 	Alperrari ezin lanik eragin. 
192	Amorrai aundik txikia jan egiten du.	 	Baita kristauen artean ere jende aberatsak jende bearra, eta salerosle 		aundiak ere bai. Oihenart-ek: "Arrain handiak jaten 'tu txipiak" (35). 
193	Andre ona, naiz sillerako ta naiz pastarako. 	Edozertarako da ona. 
194	Apirille biribille, zerrie urdandegin ille.	 	Elurte luzetan basoko urdandegietan zerria goseak iltzen. Beste zenbait 		lekutan ere bada esaera ori. 
195	Arbola txikin egurra erraz egiten da.	 	Maxtar xeari erraz kentzen duen apurra, eta ori egiten duena lapurra. 	Beste 	nonbait: arbol erorian, botaian, beratzan. 
197	Arri! lau zango ta bi belarri: urez ase-ta, pausoa egin zak larri. 	Donadu zartuai beste orrenbeste egiten omen zieten askok. 
198	Arribe ta Atallo, urre gorriz bataio.	 	Araiz-ko bi erri oiek aberatsak eta eskuzabalak izaki nonbait. 
199	Arto beroaren usaia sumatzen det nik. 	Orrako gizon ori bere buruaz mintzatzen ari da, bere burua aipatzen ta 		aupatzen.
 200	Askarate ta Bedaio, alkar ezin eraio.	 	Zergatik ote? Bi erri oien artean arkaitz aundia dagoelako, ala alkar ezin 	ikusi 	zutelako? 
202	Asto askok lasto asko.	 	Larraun-en ere ola esaten da. 
203	Astorik nai ez, eta zaldirik izan ez. 	Aundinaiez deus gabe gelditu. 
204	A zer lokatza-nastea eldu den!	 	Itz edo egite txar batek zein ondorio txarrak ekar ditzaken! 
205	A zer baba-lastoa den ori!	 	Zein oillo, zein txepel. 
206	Azi-zabaltzallea da ori.	 	Nasketaria, bazterrak nasten dabillena. 
207	"Balitz eta bagenduke"-k, etxea artoz ez due betetzen.	 	Espak ateratzeak ez du iñor aberasten, bai ordea lanean azkar saiatzeak. 
208	Bearrean eta beltzean egiten degu.	 	Ezinbestean. 
209	Begiak beltzak beltzak, Mantzalin, dituzu; baño ur gorria edaten poleki 		dakizu.	 	Itxuraz ez, baña izanez ona denari zabaltzen zaizkio ateak.  210	Beretzat asko bear dunak besteri gutxi opa.	
	 Alere jende bearrari eskua luzatzea ain gauza ona da!  211	Besteren etxean erraz azitzen di(r)e aurrak.	 	Ortarako artzen diren nekeai gu ez oartzen…  212	Besteren miñek eztu iñor iltzen.	 	Besteren miñez eta gaitzez axola gutxi.
 213	Bestentzat mediku, ta beretzat barbero ere ez.	   214	Bost ontzurreko bat balego! -"Balego" gu baño goizago jeki zen ordea!-. 	Goiz jekiz eta azkar lan egiñez arkitzen da bost ontzurrekoa.  215	Dagonean dagonarekin bear da.	 	Norbaitekin ari geranean, ari entzun ta ari begira egon bear degu. 		Anbatenaz geiago Jainkoarekin ari geranean.
	 216	Dendariak euskeraz itzegiten du.	 	Alegia, erosleai zeñi bere izkuntzan mintzatzeko; ori komeni zaio 		saltzalleari.
 217	Ekixa badik onek.	 	Zerbait uts badik onek; edo: traste onek, edo lanbide onek badik bere 		zailtasuna, ez duk ain erraza.  218	Elur-melur, ez diat ire beldur, txabolan badiat naiko arto ta egur.	   219	Emen jendea lo zegok; eta esnaratu baño len bota bear diagu arrie. 	Emen irabazbide ona zegok eta aurrea artu bear diagu, besteak lo dauden 	artean.  220	Erio begik argik.	 	Eriotzak askori begiak idekitzen, lotatik esnaratzen.
 221	Erraz alde(r)a jo du jendeak.	 
 222	Erri-itsusia galdu du.	 	Erri edo jenden aurrerako lotsa (respeto humano) galdu.  223	Erri ontako zenbait atso, gaur bezala atzo.	 
 224	(Auzolan): etxean jan ta kanpoan lan.	 	Auzolanean ez baita jatekoa ere irabazten, eta argatik etxekotik jan bear.
 225	Etxeko andrea nolako, etxe-aldea alako.	   226	Etziñun aditu misiolariak esan zuala, Jainkoak ezur zarrak etzitula nai?  	-Nereak zarrak eta gogor samarrak arrapatuko dittu ba!	 	Ez, Jainkoak esana da: "Nigana datorrenik ez dut nigandik botako", zein-	ere adiñetan datorren.  227	Eza, arrie baño gogorragoa.	   228	Gaiztoari bi belakin argi egin bear zaio.	 	Bere gaiztakeriak egiteko illunbea billatzen duelako.  229	Galdu ez galdu, itto ez itto egona naiz.	 	Iya iya itoan egona.
 230	Gaur egin ditekena, biarko ez utzi.	   231	Gaztain mentolatzaren mokadua, arraultze gorringoaren pare.	   232	Gogozko lanetan bide gogorrik ez.	 
 233	Goiz gorri, arrats-iturri.	 
 234	Iltzea edozeñek egiten dik: bizitzen zeudek komedik.	   236	Illuntzen dunean, etxe guzietan ateak itxi egiten di(r)e.	 	Askok eta asko eskatzen dutenean, ateak itxi egiten zaizkie olakoei.  237	Indar-beartu egiten nintzen: ola eztegu geren bururik garbitzen.	 	Geiegizko lanak bai langillea ta bai etxea ondatzen ditu.  238	Itz-bestea egin ta utzi nau.	 	Ezer ez baleki bezela, nik nai nuenaz mintzatu gabe, beste kontu batera 	aldatu 	ta utzi nau.  239	Kale-parrandan ibiltzeko ederra ori!	 	Lanari ta eginbearrari iges egiten dio.
 240	Katu kutiziosoari muturre erretzen zaio.	 	Berriketa-zaleak nai ez duena entzuten du.
 241	Kandelera mandelera, bost illabete larrañera: sei're bai Larraun-gora, 	zazpi're bai Uitzikora.	 	Kandeleratik ultzietara (gari-jotzera) zenbat illabete bearko diren erri 		oietan.  242	Karakola ta barea, a zer parea!	 	Bi agure xar, oñak ezin errestatuz zebiltzenez esana.  243	Jo ta salto, ez da negu. Jo ta malo, ori da negu.		
	 Beti elur ta izotzetan dirauena, ori da zinezko negua; elur-malo = elur-	luma, 	maluta.  244	Lapiko, lapiko ona: arropak ez dik egiten gizona.	 	Bai ordea buru ta biotz onak.
 245	Larrutik pagatuko dik orain.	 	Okerkeria aundien bat egin duenaz.  246	Makil autsiekin oien tartean ez sartu.	 	Erne ibilli oien tartean sartzerako.  247	Mendiko otsoari 're ez nioke nai gaitz ori.	 	Asnasea ezin artuz itotzen zegoen batek esana. 248	Merezi ez dun zaldik, bi pensu.	 	Eta merezi duena bearbada bat ere gabe; langillea goseak, eta alperra 	asea.  249	Min dauken lekure eramaten da eskue.	  250	Nai dunak ongi bizi, gaurkoa biarko utzi.		 	 Gaur bear ez dena ez bota, ez ondatu: geroago beartuko zaitzu bearbada.  251	Nai baduzu il senarra, emaiozu urdai zarra, gazta zarra ta ardo zarra. 	Ori emazteari esan zion senarra, ez zebillen eriotzaren billa!  252	Negarrez bildu ta parrez jan egiten ditu.	 	Nekazari apostu-zaleak ola.
 253	Negun iltze'ittuk, udan piztutze'ittuk: gure agure xarrak, muxarrak bezala 	dittuk.	   254	Ni jaio nintzen biko, eta ezin izan lauko.	 	Jaunak eman ez badit buru ta indar geiago, zer egingo dut?  255	Nik ur bedeinkatua eraman nion; eztakit ziñatu ote zen.	 	Ongi ezia ta erakutsia zen, baña ez dakit zer egin duen gero.  256	Oa emendik pikuetara!		
	 Alde egin emendik!  257	Obe da bei bat esnazue, bi antzu baño.		
	 Jainkoa da iturri ezin agortua; ez dezagun utzi Bera lurreko 	ezdeuskeriengatik.  258	Oberena, txar asko.	 	Gauza egokia ez deneko.
 259	Ogia ordañez pagatzen da.	 	Ongi egin digunari ongi erantzun bear zaio.
 260	Ollarrak bere lurrean indar izaten du.	 	Nor bere etxean nagusi.
 261	Oso sañete ona du.	 	Oso gusto ona du (erderaz sainete).  262	Ostots-urtea, arto-urtea.	   263	Otordu aurreko janak ez du etxea galtzen.	   264	Otsoak ez du bere aragitik jaten.	
	 Ez du otsokirik jaten; lapurrak lapurrari laztan.  265	Otsokolpean egiten den lanak, ez du balio.	 	Laxterregi egiña, maiz gaizki egiña. Oihenartek: "Lan lasterra, lan alferra" 		(297).
 266	Pistia ere, ones onean eskura.	 	Jenden zakarrenak ere gozotasunaz ematzen dire.
 267	Putze izan, eta puzkarra nai.	 	Ez izan, eta bai uste.  268	San Pedro Nolasko: aragi gutxikin salda asko.	 	Aita Bartel ospetsu zenak esan omen zuen.
 269	San Bartolomek ezkero, mendi txikik itzal aundia.	 	(San Bartolome, abuztuaren 24'an).  270	Senarra il nai baduzu, uzta-aguztuan aza emaiozu.	 	Aza jateko garai txarra.  271	Tellatupe batean bizi diranaz ez fiatu.	 	Zulo berean bizi diran otsoak.  272	Txoroa, alain txoroa! zurtuko aiz bai. Eroxka baldin bazen, ederki zurtu zen.
 273	Urrutiko intxaurrak beteak; ara orduko utsak.	 
 274	Zaldizkoakin ari du.
	Euria mallan-mallan, zalapartaka ari du.  275	Zelaien baño ordekan landareak indar geiago.	   276	Asmakizuna: 	Ama latza ta umea beltza. Zer ote da? Gaztaña.	   277	Amorrai aundiak txikia jaten du.	 	Sal-erosle aundiak ere bai txikia.  278	Aste eder, jai zikin.	
	 Astez eder jantzia, jaierako zikin.  279	Atallu: kopetan bi kankallu.	
	 Atallu, Araitz ibarreko erria da.
 280	Bat: juan tarrat. 	Bi: mai ipurdi. 	Iru: zakua bete diru. 	Lau: katuak jango al au. 	Bost: kakak prost. 	Sei: sillen ese(r)i. 	Zazpi: ez da katua gaizki. 	Zortzi: zapela bete zorri. 	Bederatzi: ikullure joan ta beie jetxi. 	Amar: katue marmar. 	Amika: zakurren kanika. 	Amabi: plateran bi begi. 	Amairu: attunak amona nai du.	  	Jostaketan esaten diren farragarrikeriak.
 281	Buru txar, ankak nozi.	 	Ankak nozitzen ditu buru txarrak.  282	Eroa, alferraren leloa.	 	Alferrak, zerbait esaten zaionean, erantzuten: Eroa! Beste batzuk esaera 	ori 	bestela esaten (eta obeki noski)  282	Geroa, alferraren leloa.	 	Alferrak beti lanak gerorako uzten: gero egingo, gero joango, beti gero…
 283	Etxe guzietan laratza beltza.	 	Denetan izaten naigabeak eta ezbearrak.  284	Gazteak ordu segurorik ez, zarrak eskaporik ez.	 	Aiek il ditezke, auek il bear.
 285	 Gero? 	 Otz ez dena, bero.	 	Galdetzen du denaren berri jakin nai duenak; erantzuten diote guzia esan 	nai ez diotenak.  286	Gezurra esan nuen etxean: ni baño lenago kalean.	   287	Jose: beti jaten ta beti gose.	   288	Kandelario, elurra dario: san Josek lagunduko dio.	   289	Ne(g)arrez bildu, ta parrez joan.	 	Askoren diruak eta bai etxealdeak ere.  290	Ontziak ordañetan izaten dira.	 	Oitura eder au bazen aspaldian.  291	Pobreen arrazoia beti sobra.	 	Jende bearraren esana askotan ez da ezertan idukitzen.
 292	Tabernako neska gauean jolastuna, ta goizean lo-gura.	   293	Txiki aundiak, etxe-ondatzalle.	 	Diru gutxi izan eta etxe aundia egiten duenak, zuen guzia galtzen.
 294	Zapela kaskoan, urte askoan!					Norbaiten urtebetetzean eta zorionak emateko.