Nafarroako Esaera Zaharrak. Lezaeta, Mugiro, Madotz.

http://mediateka.fonoteka.com

Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
Euskarabidea - Instituto Navarro del Vascuence 
Nafarroako Euskararen Mediaketa - Mediateca del Vascuence de Navarra
http://mediateka.fonoteka.com

Iturria:
Damaso Intza, Naparroa-ko euskal esaera zarrak, 1974.
Bertsio informatiko honen egilea: 
Elea

Nafarroako Euskararen Mediaketak egindako lanak publikoak dira eta, Jabego Intelektualaren Legearen arabera jatorrizko idazlanak bestelako eskubiderik ez baleuka, nahi bezala erreproduzi daitezke.

Nafarroako Esaera Zaharrak. Lezaeta, Mugiro, Madotz.

301	Ai-aien nago.	 	Ekin-nai bizi bizian nago. 
303	Aitte biltzalleak seme ondatzallea.	 	Aitak etxea goratu ta semeak ondatu. 
304	Aizea burun eta ibilli mundun.	 	Kaskariñaz esana. 
305	Aizik salduik joan da (aizeak saldurik).	 	Izu-ikarak arturik. 
306	Aizik saldu zittioin (aizeak saldu zizkioten).	 	Norbaiti aizea saldu, ikareria sartu edo sarrarazi. 
307	Akerraren buztarpean aterpe gutxi.	 	Norbaitengandik deus ezin iritxi. 
308	Amabik: maien bi begik.	 	Bazkaltzeko ordua dela. 
309	Amika (amaika) barako atorran ez sartu; iru t'erdikoa naikoa duzu .	Lan geiegi ez artu, ler egin ez dezazun. 
310	Amika bear ez lukenak, gauzek izaten ttu (ditu).	 	Eta bear lukenak ez izaten. 
311	Año e(g)iñe iritxi da.	 	Ler gaizto egiñik etorri da. 
313	Apaldu nai ez dunarentzat maie prest.	 	Emen ezer ez dago. 
314	Apez batek bedeinkatu al lan badugu.	  
315	Apostue ez duk errenta; olloa an ze(g)ok erre ta. 	Apostuak arriskua berekin. 
316	Arbi-lorea baño alperragoa aiz i!	 	Lanik ezin eragin zaionari esana. 
317	Ardie auntzei ille eske.	 	Duena ez duenari, aberatsa beartsuari eskeka. 
318	Ari oneko egurre duk ori, beretik ateratzeko!	 	Oso setatsua, ez da erraz ori bere setatik ateratzea. 
319	Arille txarra du; arille ipurdin du.	
	Iñon geldi ezin egona; tokiz edo lanaz beti aldatzen dabillena. 
321	Arrii (arria) eskutik bota baño len, begira nora bota.	 	Botatzen den arriak ez du begirik non joko duen ikusteko; eta berdin, esaten 	den itzak ez jakin zer ondorio ekar dezaken. 
323	Asnas bakarrean etorri da.	 	Estu ta larri etorri da. 
324	Astelen buru-aundi.	 	Igandean geiegi edan, ta astelenean burua pisu. 
325	Asto askok, lasto asko.	 	Lagun asko diren etxetan edo tokietan jateko asko bear. 
326	Asto zarra mukizu, malizi asko dakizu.	 	Ori esan zion otsoak astoari arako "Astoa ta Otsoa" deritzan kontu ezagun 	artan. 
327	Ate añe maratil aterako ttik (dizkik) onek.	 	Zer erantzun beti agoan daukanaz. 
328	Atetik atera ta leiotik sartu: nori eman zaion ez begiratu.	 	Jainkoaren izenekoari emana, beste bidez itzultzen da ongilleagana. 
329	Ate-eizean Mari-Juan? lapur-bildur da etxean.	  
331	Aulek auleria berekin.	 	Eta ergelak ere ergelkeria beti berekin. 
332	Au irauli diagu beintzat. Au joan duk biñipin.	 	Joku bat irabaztean, edo lan bat menderatzean, esaten da. 
333	Aundiena egin bear zun eta.	 	Il zanaz esana. 
334	Aur jaio ta aur biurtu.	 	Zartzaroak edo gaitzak dakarten argaltasunaz.  
335	Aurreak aurreana dauke (aurreana = primacía).	 	Aurrenekoa, beste guzien aurrekoa, eskubidetan. 
336	Aurrek ondo-gabeko estea du.	 	Aurra ez da bein ere asetzen. 
337	Auts egiñik gelditu da.	 	Ezertarako gauza ez dela gelditu da. 
338	Axuri(r)ik ederrena txintarri(r)ik gabe.	 	Geienik merezi duena saririk gabe. 
339	Azpi-jana egin dioi (diote).	 	Izkutuan salatu edo maltzurkeria egin diote. 
340	Azeri(a)k illia aldatzen, baño larrue ez.	 	Berezko giña gaiztoak nekez uzten. 
341	A zer perretxikue zu!	 	Axekuan edo maltzurkerian dabillenari esana. 
342	A zer baba-lastoa den ori!	 	Eulia edo ustela dela adiarazteko. 
343	A zer eperra arrapatu ziñun bart!	 	Zer mozkorra arrapatu zuñuen. 
344	Azi(e)nda aulek, arkakoso asko.	  
345	Bakoitzek bere lurre onirizten.	 	Bere alderdia maite. 
346	Bat bestii(e)n lotsarik ez du ta.	 	Gaiztakeri batek beste batera eramaten. 
348	Baztandarrak itzek eder, baño opille kolkoan.	 	Itz ederren ondotik besterik egin. 
349	Begie luzeago tripek baño.	 	Jateko geiegi artu, ta ezin janez uzten duenaz. 
350	Belar asko, negu asko: belar gutxi, negu gutxi: belarrik ez, bearrik ere ez. 	Noiz edo noiz ala zen noski.  
351	Bein ere ez dena, bein da.	 	Egundaño izan ez diren ta uste ez ziren gauza asko agertzen gaurkoan. 
352	Berez bear billera onekoa. 	Gautxoria nekez biltzen etxera ordu onean. 
354	Berritan morla (borla) eder.	 	"Danbolin berriak soñu eder". 
355	Bide-konpontzalle oberena, Santiago.	 	Santiagotan legorterik aundienak. 
356	Bestelako zaldune i, gero 're.	 	Bere burua aundi egiten duenari esana. 
357	Besteen umea, beti txarra.	  
358	Bi jai-egunek doakala: Igande ta Eguberri, ta gero igande ta Urte-berri. 
359	Bista ona iduki, eta elkar ezin ikusi.	 	Gorrotoan bizi direnak. 
360	Bizkorrago mingañez, indarrez baño.	 	Olako asko izaki bazterretan. 
361	Bokadu aundie nai dunai, eztarrin gelditzen zaio.	 	Lana ta jana neurrian. 
362	Botaboleo aundik botatzen ditu orrek.	 	Gezur aundiak. 
363	Botako zaitut pikuetaraño.	 	Emendik aldegin bearko duzu urrutira. 
364	Brasa aundiaren gañin sua erraz egiten da.	 	Bai etxea ere diru asko denean. 
365	Bururik ez ta txapela nai.	 	Ezin egin duen gauza egin nai duenari esana. 
366	Bururik ez dunak txapel bearrik ez.	 	Bururik ez duenari zertarako eskeñi irabazbide on bat? 
367	Bururik ez dunak, ankak ibilli bear.	 	Burugabeak alper-pausu asko egin bear. 
368	Bustie beti otz.	  
369	Dagonarekin dagonarekikoa.	 	Zintzotasunik ez duena, bein baten alde, gero bestearen alde dabillena. 
370	Danbolin berrik soñu eder.	 	"Okin berriak ogi ona" etb. 
371	Dantzari oberena koskabilloik (edo kaskañetaik) gabe.	 	Lanean edo jokuan geien egin duena saririk gabe gelditu. 
373	Denbora pastuk (pasatuak) denai irabazten.	 	Guziak zartzen eta ondatzen, eta denbora aurrera joaten. 
374	Denean ase, ta ez denean gose.	 	"Denean bon bon, ez denean egon". 
375	Deus ez den lekun, eskuk garbi: zerbait den tokin, begik argi. 	Ori esaten omen zien ijitoak bere umeai. 
377	Edozeñek ezagutzen zaitu!	 	Zenbat jendez esan ote liteke ori gaurkoan. 
379	Eguberri bezperako gauerdin zer aize, urrengo temporeta(r)año aize ure. 	Bai ote? Beti ere, ez da fedezko gauza! 
380	Egueldi gorri-gorriak ikusi zitun.	 	Estura ta ekaitz larrietan ibillia da. 
382	Egur ona arin (arian) ezagutzen da.	 	Eta gizon ona bere izaeran. 
383	Elur añe egur.	 	Ez noski beti eta leku guzietan. 
384	Elurre ari du, elurre: artzai kapelu makurre.	  
385	Erauntsi añe estalki.	 	Ez beti ola izaki. 
386	Ereak estali ta besteenak agertu: ez aiz gizon prestu.	 	Ire utsegiñak estali ta besteenak marmariaz agertu ta goraberatu. 
387	Erioa otz.	 	Eriotzak amets guziak ondatzen, gorputza otz uzten; eta arima? 
388	Eriosuarrean joan da.	 	Ero antzean, zernai egiteko zorian. 
389	Ero, baño bero. Ero baño abil bero.	 	Erotzat artzen ba aute ere, ez axola orregatik, non ta i ongi abillen. Erderaz ere 	esaten da: "Ande yo caliente, ríase la gente". 
390	Erosi bezela saltzen dut.	 	Kontatu didaten bezela kontatzen dut. 
391	Errotan egon, eta bidean laxter. Errotan lasa, bidean presa.	 	Olatsu beste toki askotan. Oihenart-ek: "Eiheran dadinak egonegi, bidean 	laster begi" (129). 
392	Eskerrik asko! Iruñean bada etxe franko: bakoitzek berea artu ezkero, ez da 	sobrako asko asko.	  
394	Etxin (etxean) egokierarik ez du izan.	 	Etxean ezin moldatuz, atera egin da. 
395	Ez ago oraindik burutik!	 	Guzia iretzat nai uke, besteok ere ez gaudek lo.  396	Ez bat eta ez bi.	 	Iñork uste ez zuela. 
397	Ez da aril onekoa.	 	Toki edo lanbide batean egoterik ez du, beti aldatzen. 
398	Ez dauke erribera txarra!	 	Irabazi aundia egin du, ondasun aundiak ditu. 
399	Ez di(r)e beren eltzeari gatza botatzen asi.	 	Ez dire beren sakeleko diruz bizi. 
400	Ez dugune bagiñu, txerrie il bagiñu, zartarie ekarri ta urdaie erreko giñun. 	"Bagiñu" goseak iltzen du, lanik egiten ez bada. Arloteen kontua! 
401	Ez du izenak egiten izana.	 	Izana gabe, izenak gutxi balio. 
402	Ez dute beti labein (labearen) gañean.	 	Ez dute berek dioten añe. 
403	Ez iduri arren, mandoa beti antzu.	 	Jende zikoitzagandik ezin deus iritxi.
404	Ez izan da bai uste, sasipeko masuste.	  
405	Ez Jainko t'ez lur.	 	Jatekorik ez duenaz eta dena galdu duenaz. 
406	Ez lo bai lo.	 	Erdi lotan dagonaz. 
407	Ezker edo eskuin, aukera zak zerozer; ausiosorik ez duk ik bein ere artzen. 	Ausiosoa = erabaki sendoa, ez-bai gabekoa, zirt edo zart. 
408	Ezkurreko xalkorra baño geiago ez aiz azitzen.	 	Xalkorra = konkorra. 
409	Ezurrek mami biurtu arte joko aut!	 	Asarre gorrian aurrari esana. 
410	Ez utsik, ez betea.	 	Zakua ez utsik, ez betea; mandataria ola dator. Oihenart-ek: "Mandatari hotza, 	berant abia, barax joan, eta itzuli hutsa" (642). 
411	Gaitz zarra, aje txarra.	  
412	Galdu-gorde aundirik ez du jokatuko.	 	Jokatzeko deus gutxi duela esateko. 
413	Garizume, erdie negu zen, guzie ez bazen.	  
414	Gartzaron ta Erbitti, ardo zar guti.	 	Basaburuko bi erri koxkor dira oiek. 
416	Gizonak gizona billatzen du.	 	Jende zintzoak lagun zintzoa billatzen, bere gisako laguna. 
417	Gizon goseari ondoreko ondatzalleak.	 	Gizon zikoitzaren umeak ondatzalleak.  418	Goazen goazen oatzera, goizin jekiko gaittun ardatzera: gauden gauden 	oatzin, gauin ariko gaittun ardatzin.	 	Alperra beti alper. 
419	Gezurre esan nun Getarin: ni etxera orduko gure atarin. 	Gezurrak ankak motzak ditu, baña ariñak, laster ibiltzen direnak… 
422	Gosea baño begia luzego.	 	Jan dezaken baño geiago artzen duenaz. 
423	Goza-mizkek galdu(r)ik daukie.	 	Goxoki edo gauza goxo geiegiak, Kaltegarri. 
424	Gu allaatzen geran guzik, badiu (badute) ankan bat makurre. 	Besteri zerbait eskatzera joaten geran aldioro, badute ez emateko aitzakien bat. 
425	Gu beartu ezkero, itsasoan ere ez litzake urik.	 	Berdintsu leku askotan. 
426	Gure irabazi guzik, laratzak eramaten dizkigu.	 	Jateko bear dugunak eramaten. 
428	Gustatzen zaionarentzat akerraren adarraren salda baño oberik ez.	 	Gauzarik txarrena ere batzuetan atsegin. 
430	Gutxien uste deni(a)n azaltzen da erbie.	 	Ustegabeko asko ekartzen bizitzak. 
431	Idie bere adarrekin jango lukie (lukete).	 	Alako gosea baitute! 
432	Idik adar igarra.	 	Deus ez dagoen lekutik ezin deus atera. 
434	Idi zar ori artu dueneko, ez bei (bide) zeuken aukera aundirik.	 	Besterik ez denean, txarxeagoari eldu bear. 
435	Ik ere errapatuko duk leurriko (neurriko) zapata.	 	Bere indarrez edo arroxko dabillenari esana. 
436	Ik ez? Nik ez. -Ez ik eta ez nik.	 	Musean, jokabiderik bai edo ez duen, elkarri maiz esaten diotena. 
436	Ez ik eta ez nik.	 	Pillotan berriz, uts edo falta izan den ala ez jakin ezin ditekenean. 
437	Ikusi al ziñun Kristo jaiotzen? -Ezta iltzen eta zeruetara igotzen ere.	 	Ori esaten dute, eman zaionaz ta egin zaion mesedeaz esker onik erakusten ez 	duenaz, eta erantzuten ere ez duenaz. 
438	Illek piztuko ttik (dizkit) orrek.	 	Oso bizia ta zorrotza denaz esana; baita gauza guzietan jakintsu egiten denaz 	ere, farrez; baita konseju txarra ematen duenaz ere. 

440	Iruñe(a)n baño Irunberrin kontu geiago.	 	Erri txikietan aundietan baño kontu geiago erabiltzen zenbait aldiz. Irunberri, 	erderaz Lumbier. 
441	Itxuraz ona, ta sagar ustela.	 	Itxura ederreko gizona, baño gaizoa ta gaiztoa. 
442	Itsua argituko du orrek.	 	Maltzurkeriaz besteri dirua kendu naiez dabillena. 
443	Izenez batea, egiñez bestea.	 	Izena ona du, egiñak txarrak. 
444	Jai ta aste? Mal traste!	 	Jai ta aste beti alperlanean ari denaz; baña baita jairik aundienetan ere 		nekazalgoan dabillenaz. 
445	Jaiek aste, ni beti izateko gazte.	 	Jai ta aste lana berdin eragiten ziotenak esan zuen ori. 
447	Joanak onik ez, eta etorri(a)k oberik ez. 	Joan zenak ez, gero etorri zenak are gutxiago. 
448	Jo ta ke asten da, baño gero a(g)otz-galda.	 	"Lasto-su, laster-su". 
449	Jostaketa luzi(a)k, azkenerako negarra.	 	Eta aharra ta liskarra. 
450	Kaldo-maldo ta zukue nai.	 	Zuku ontzat ematen edo saltzen zuku utsala. 
452	Karratza beti latza, eta asarrea bekain beltza.	  
453	Kontu oi(e)k eta auntzen gaberdiko eztule, bik bat.	  
454	Laixter geigo egiten du dabillen bareak, erbi geldiak baño.	 	Geldi dagonak ez du aurreratzen, eta ez du irabazten aposturik. 
455	Largazkin ona pasa(r)azi dioi (diote).	 	Estualdi eta ikareria gaitza ikusarazi. 
456	Larra maldaren alde.	 	Gaiztoa gaiztoaren alde. "Sasia maldaren alde".  
457	Len zena, gero zena, Beute (Beruete) ko Berazena.	 	Zan ark ez digu ezer ekartzen. 
458	Letro ari du.	 	Euria jasa jasaren onditik ari du. 
459	Lo(r)ik ez du egin, lo-arma bakarrik.	  
460	Lore guzik galdu zizki(g)un, zain eta muin.	 	Osotara. 
462	Maiatza erdie goseak eta beste erdie otzak.	  
463	Maiz frenoak artu bear zaizkio.	 	Kontuz ibilli bear da orrekin. 
464	Martxoko ostosketak, berrogei eguneko ekaitzek.	  
465	Martxo zarpilletua: ik konponduko dittuk Imotz, Basaburu ta Larraun 		balleak.	 	Elurrez estaltzen dituela. 
466	Matsondo onak mats ona: guraso onak aur onak.	  
467	Mari-Juan gorri gorri, biar gure atarian eguzki txuri txuri.	  
468	Mendin ez da arbolik, adar i(g)ar bat ez dunik.	 	Ez eta gizon uts gabekorik. Oihenart-ek: "Zurzai orok, adar eihar" (535). 
469	Mingañe(a)n ez du erdoirik.	 	Mingain zorrotza du. 
470	Mizke makurre da dirue.	 	Diruak esku asko zikintzen ta lapur asko sortzen. 
471	Muki(r)ik ez, ta pañuloa.	 	Bearrik ez duenak, bi.  
472	Mundun iru gauza galtzen dire alperrik: pobrearen arrazorea (arrazoia), 	mendiko egur igarra, ta alperraren indarra.	  
473	Muñek jan ttioi (dizkiote).	 	Azpi-jana egin diote, txorarazi dute.
 
474	Nai baduk ongi bizi, gaurko aparie biarko utzi.	 	Gaurko geiegizkoa biarko utzi. 
475	Naiz kalma, balego modu ona!	 	Ori esan omen zuen mutil zarrak. 
477	Nerea neretzat, zurea biontzat.	 	Olako esku-zabalak ere izaten! 
478	Nere burue motel ez egiteagatik, soildue atera naiz.	 	Jokuan-edo amorrik ez eman nai, eta diru guzia galdu egin dut. 
479	Negu(a)n txakurrei jate(r)a ematen ez dienak, udan ez du eperrik jango.	
480	Negue nola, ardik illia ala.	 	Ardiei ez zaiela illea moztu bear neguak dirauen arte. 
481	Nola dago? -Ez il, ta ez bizi.	 	Azkenekotan zegoenaz. 
482	Nonbait or: 'Nonbait-or'rek egin zun etxea, 'nonbait-or'koa.	 	Ala-olakoa, ez anbatekoa. 
483	Nolako egurre, alako ezpala.	  
484	Non dagon nere gogoa, an dago nere zangoa.	 	Gizonak gogozko dituen gauzetara du joera. 
485	Norbaitek burro egin dio.	 	Biraoa, maldizioa bota dio. Ori esaten da norbait burutik nasten asi denean. 	Burro, burho esaten da Lapurdin eta alde aietan emen birao esaten dena. Nola 	etorri ote da Lapurdiko itz ori Larraun alderaño? 
486	Nor bere onetatik aterazi.	 	Berez paketsua denari, jostaketan-edo bere pakea galarazi. 
487	Norpaittek kaskiñek eman ttio (dizkio).	 	Norbaitek burua arrotu dio. Kaskiñak = gaizkiñak, deabruak? 
488	Oatzera, lo egin dugun probatzera.	  
489	Ogei astez kuku, san Pedrotan mutu.	  
490	Ogeita am(a)ika eskutik egin dio.	 	Lana egin baño len, lan-saria jaso du.  491	Ollarrak bere lurri(a)n indar.	 	Bai jabeak ere bere lurrean. 
493	Onak e(r)aman dezala parte, gaiztoak bat ere ez.	 	Langille onak bere saria merezi du, txarrak ordea ez du saririk merezi. 
494	(Gizon) Orrek ez du ausiosorik.	 	Beti zalantzan, ez-baian dago, ez du bein ere zirt edo zart egiten. Ausiosoa = 	decisión, resolución. 
495	Ongi azi, ta gaizki ezi.	 	Bear duen guzia emanez azi bai, baña nai duena egitera utziz gaizki ezi, eziera 	txarra eman, guzien kalterako. 
496	Oñazturek artzen joan da.	 	Oñaztura bezain arin joan ta ondatu da. 
497	Or dabil, akerrak adarrak dittun alde(r)a.	 	Oso oker dabil. 
498	Or dabil inku-manku.	 	Ala-ola, erdipurdi. 
499	Ordu(a)n atera zitun trapu zikiñek eguzkitara.	 	Gauzak ziren bezela azaldu. 
501	Ori duk zopak eta purrust.	 	Eman zaionaz gaiñera zerbait artzen duenaz. 
503	Orixe dun, ba, ez izan ta bai uste, sasipeko masuste.	 	Buru arro ameslaria. 
504	Ortxopolotako otzik ez zeraman.	 	Ziztu ona zeraman! arin arin joan zen! 
506	Ostatuko kontua(a)k dire oiek.	 	Ostatuan asmatuak, edo ostatuatan gertatuak. 
507	Patxiko, joan ziñen betiko!	 	Joan-ta-itzuli, joan-ta-itzuli dabillenari esana. 
508	Riau, riau! au irauli dia(g)u!	 	Jokua irabazitakoan esana. 
510	San Martin, negue atzetik edo aurretik, geienean bietatik.	 	San Martin azaroaren 11'n.
511	San Simon eta San Juda, uda joan ta negue eldu da, artzai gaxoa galdu da. 	San Simon eta Juda urriaren 28'an. 
512	Sala bat utse du.	 	Buru txarrekoa da, ezaguera gabea. 
513	Sar adi sartzekotan; oa ortik gaiñerakoan.	  
514	Sasie malda(re)n alde.	 	Gaiztoa gaiztoaren alde. 
515	Sasi(a)k ere badittu begi(a)k.	 	Nonnai izan liteke ikusle bat, zelatari bat. 
516	Sasi guzien azpitik eta odei guzien gañetik etorri al zera?	 	Ez zaitut iñondik etortzen ikusi; sorgiñak bezela etorri al zera? 
517	Sasi(a)k begi(a)k, eta ontzak belarri(a)k.	 	Egunez eta gauez, gutxien uste dugun ikusle edo entzule bat izan diteke. 
518	Sasi(a)n eskriture egin ta plazara ateratzeko ona duk ori.	 	Oso maltzurra duk. 
519	Senper gaiztoa ikusi bearra aiz.	 	Gorriak ikusi bearra aiz. 
520	Senperrak ikusi ditu.	 	Luzaroan gaitzak ikusi ditu. 
521	Soldadue, amaren seme sobradue.	  
522	Sue, auspean ere bero.	 	Barneko naitasun eta griñak aurpegian, begietan nabari dira askotan. 
523	Su(d)urpeko txuloa ez duzu oso ona.	 	Ao zakarra duenaz edo jale aundia denaz. 
524	Txapel batekin bi buru estali nai.	 	Eziñezko gauza egin nai. 
525	Txapelik aundienak ez du buru utsa estaltzen.	 	Naiz txapel aundia izan, bururik edo zentzurik ez duenak bere bururik-eza ezin 	gorde, aurki nabaritzen. 
526	Txanpon txarra etxera biur.	 	Balio ez duen gauza ez du iñork iñon nai.
527	Txantxarie baño geiago ez da gelditzen.	 	Alako jendea beti jira-biraka, txantxaria bezela. 
528	Txepetxak añe bururik ez du orrek.	 	Ain buru ariña da. 
529	Txerri aulek ezkurra amets.	 	"Txerri goseak (urde goseak) ezkurra amets". 
530	Txerri(e)n alkate jarriko zaittui (zaituzte), ezkurrik baldin bada.	 	Gauez, erdi mozkorturik oiu ta zalaparta dabiltzan mutillez esana. 
531	Txiki guzi(a)k, politt.	  
532	Txori(a)k ere, dun añe odol ixurtzen du. 	Dezakenak dezakentxoa ematen du. 
533	U(r)e jaio zen denboran, izarrak zeru(a)n zeuden.	 	Doai aundiak dituenaz, edo ongi begiratua denaz esana. 
534	U(g)az-ama, mala fama; u(g)az-aitte, makille maitte.	 	Bata ta bestea, ugaz-umentzat gogorregi geienetan. 
535	Ultzii egiten deni(a)n, ateratzen da Pittiri.	 	Ultzia egitean = garia jotzean. Pittiri = gosea; orduan goseak aldegiten. 
537	Ume ona etxerako bidean.	 	Oberena etxerako gordetzen. 
538	Udondoko matsa, iñoiz ontzen ez da.	 	Alargun batek, bide makurrez izan duen aurraz. 
539	Urek ekarri zian, eta urek eraman zian.	 	Buenos-Aires-ko esneketariari gertatua. Esneari egunero ura nasiz, irabazia 	egin eta eguzkitarako zapel aundi bat erosi eta ori buruan zuela kotxean eseri 	ta panparron igarotzen zen zubi aunditik. Alako batean aize-boladak zapela 	uretara eraman zion, eta orduan esan omen zuen ori: Urek ekarri, urek eraman. 
540	Urteak ekarri(a)k, urteak eraman ttik (dizkik).	 	Urte guziko diru-kontuak ola ematen omen zituen Alli-ko alkate batek: zenbat 	sartu, anbat atera, eta kitto. 
541	Ur-zirriztek erakusten du itturrie; itz onak gizon argie.	  
543	Ustela, uxe ustela!	 	Aurrak elkarri maiz esaten diotena.
544	Utzi, utzi; oraindik ez duk eskallera bera jetxi.	 	Estu badabil ere, oraindik irabazi zezakek. 
545	Zakur-maingie eta andre-negarra, biek peto.	 	Biak berdin. 
546	Zakurreen biguliñe!	 	Esan edo egin den erokeri baten ondorean. 
547	Zee? -Me, ardi zarrak anka me, urren aldi(a)n ago erne.	
	Esan den kontuen bat ez entzun eta zer, zer galdezka ari denari erantzuna. 
548	Zelemon egitera jarriko litzake ori.	
	Guziz lotsagabea da. Zelemon (edo txelemon); zenbait erritan egiten zen 		komedia farragarri itsusi bat da. Non ta nola egiten zen, ikus: José Miguel de 	Barandiarán, Diccionario ilustrado de mitología vasca, s.v. Txelemon, Obras 	completas, tomo I. 
549	Zer adiurreko gizonak zerate zuek?	 	Zer gizon mota zerate. 
550	Zin gorrie e(r)amanarazi dit.	 	Ler gaizto egiñarazi dit. 
551	Zite gaiztoa ziok.	 	Ezin ikusi aundia izan norbaiti. 
552	Zozokeritan dabillena, zozo edo alper utsa.	  
552	Erregetan ollarraren arra, 	San Antonetan mandazaien legoa, 	otsaillaren erdira, loa begira. 	 Zer da? 	Egunaren luzetasuna.  	Ta martxoaren erdin, gau t'eguna berdin.	  	Asmakizunak. 
552	Biribil biribil, ure(a)n iragi dabil, 	buru aundi, isatsa luzea aren billeka dabil.  	Zer ote da? 	Txalburua, buru aundikoa.  	Asmakizunak. 

552	Axuritan txuri, bildotxetan gorri, 	arkaztetan berde, arditan beltx.  	Zer ote da? 	Masusta.  	Asmakizunak. 
552	Ama latza ta umea beltza, asmatu erraza.  	Zer ote da? 	Masusta, martuxa; baita gaztaña ere.	  	Asmakizunak.