Nafarroako Esaera Zaharrak. Urritzola-Galain, Suarbe, Zenotz.

http://mediateka.fonoteka.com

Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
Euskarabidea - Instituto Navarro del Vascuence 
Nafarroako Euskararen Mediaketa - Mediateca del Vascuence de Navarra
http://mediateka.fonoteka.com

Iturria:
Damaso Intza, Naparroa-ko euskal esaera zarrak, 1974.
Bertsio informatiko honen egilea: 
Elea

Nafarroako Euskararen Mediaketak egindako lanak publikoak dira eta, Jabego Intelektualaren Legearen arabera jatorrizko idazlanak bestelako eskubiderik ez baleuka, nahi bezala erreproduzi daitezke.

Nafarroako Esaera Zaharrak. Urritzola-Galain, Suarbe, Zenotz.

1870	Aize t'euri, axarien eztaiek.	 	Azeriak olako eguraldietan erraz arrapatzen zer jana. 
1871	Arbol igarrian aixe egiten da egurre.	 	Zarrari eta jende xeari erraz egiten zaio farra. 
1872	Ardi beltxak ez dizu axuri txurie egiten.	 	Guraso txarrengandik ume gaiztoak ateratzen geienean. 
1873	Aritz aundiek itzal aundie.	 	Jende aundiak eta aberatsak laguntza aundia eman dezakete. 
1869	Aitzeki-maitzeki, lurre baño ustelagoa aiz i.	 	Alferrari ta ordaintzale gezurtiari esana. 
1874	Arraldaka badoazi yendeak bestara.	 	Pillaka, multzuka.

1875	Arratsian sagar bat yaten du(e)nak, medikue etxetik ateratzen du. 	Ori egia balitz! 
1876	Arri ta so! Orrek deusik ez dik a(d)itzen.	 	Iñoren esanik ez du egin nai. 
1877	Atsa 're gezurre du.	 	Ain gezurtia da! Beste nonbait: Arnasa aiñe gezur. 
1878	Ate aiñe maratil paratuko ttu (ditu) onek.	 	Edozertarako aitzakiak aterako. 
1879	Atez: zazpi erri ta lau apez.	 	Atez ibarra (valle de Atez) Ultzama ondoan. 
1880	Autsok ekarko ttute (dituzte) loiek. 	Ibillera auek ondorio txarrak ekarriko. 
1881	Bazko guziek il-zar: ireute (iñaute) guziek il-berri: errege Salomon-ek 		(Absalon-ek): ez du gose, ez egarri.	 	Illa zelako berria emateko esana.  
1882	Berrogei urteen iraulieran nago.	  
1883	Begi-emanik dauzket neretako pagoak.	 	Begi eman, begiz jo, berexi, aukeratu. 
1884	Buru gabeak, txapel bearrik ez. 	Buru edo jakintza-gabea, zertako lotu egin ez dezaken lanbide bati? 
1885	Danbolin berriok, soñu eder.	 	Okin, jostun, saltzale berriak ere berdin. 
1886	Egalik gabe egatu nai.	 	Nola den jakin gabe edozein lanbideri lotu. 
1887	Egonean, egoneran, azkeneko erditxi du.	 	Luzaro itxoin ondoan, noizpait ere iritxi du nai zuena. 
1888	Elurra nolakoa den: Izotzillekoa (ilbeltzekoa), burnie: otsaillekoa, altzairue: 	martxokoa, arrie: apirillekoa, lurre: maiatzekoa, gazure.	  
1889	Elur-urte, patxaran-urte.	  
1890	Ero, baño bero.	 	Nabillen ni bero, naiz iduri ero. 
1891	Gaur non intzen ogis (ogiz)? Ogis, iñon ez: artoz, txertzaien etxian. 	Garai batean, erriko auntzai (eta txertzaiak) ogiz edo otorduz etxe-etxe ibiltzen 	ziren. 
1892	Gero dionak, bego dio.	 	"Gero ordainduko" dionak, iñoiz ez ordaintzen, askotan. 
1893	Giza txarra plazan ezagun da trazan.	  
1894	Goiz bazen, berandu bazen: garizume negu zen.	  
1895	Goiz yeiki, goiz gosetu: berandu yeiki, berandu gosetu.	  
1896	Goiz gorri, gaueko euri. 	 
1897	Gorrontz ta Olano, biek "hermano": Gorrontz-en artzeko, bere burue 		galtzeko.	 	Ordaintzale txarrak izaki? Gorrontz ta Olano bi erri koxkor dire, 		Lizaso ondoan. 
1898	Ipurtxoan arrotuko zaitut.	 	Joko zaitut… aurtxoari esana. 
1899	"Iruñen zer berri?" galdetu omen zuen errege Karlos V'garrenak. 		Besteak erantzun: "Iruñen gari asko". Eta erregek berriz: "Gari asko, gari 	asko? Bat ere ez neretako".	  
1900	Kaldo-maldo, ta zuku-salda.	 	Deus ere balio ez duena. 
1901	Lenik farra itten (egiten) zizun, baño auts arrauts egiñik utzi ziñuen. 	 
1902	Lezia baño illunago dago.	 	Gaua oso illun. 
1903	Maiatza, otzak il emen zuen.	 	Maiatz otzak abereak iltzen. Oihenart-ek: "Hotzak hil zezan maiatza, eta ni ase 	nenzan" (253). 
1904	Min duenak atx! egiten du.	 	Txarkerien bat egin zaionak espak ateratzen. 
1905	Non da besta, non da beille (erromeria): an da nere kireille (zangoa). 	"Non da besta, an da neska". 
1906	Nola edo ala, egin zak al dukena.	  
1907	Oñezkoari muzin, eta zaldizkorik ezin.	 	Mutil xearekin ez ezkondu nai, eta aberatsik ezin izan. 
1908	Ogei ta ameka eskutik egin dio.	 	Alde aurretik dirua jaso, eta gero gauza txarra eman; edo jokuan ez 		dakienarena egin, eta gutxi dakienari aidian irabazi. 
1910	Ori bere eleketatik ez da ateratzen.	 	Berekoia, setatsua da oso. 
1911	Ori duk zopak eta furrut.	 	Jan eta eraman egiten du. 
1912	Ori ez da gure ardiaren bildotxa.	 	Ori ez da guretako iñork esana. 
1913	Orrek babak aterako ttik (dizkik) eltzetik.	 	Orrek bizia aterako dik; gauzak argituko dizkik. 
1914	Patxarana lore, negua luze.	  
1915	Poltxako odolak irakiñen dik iri (Auza).	 	Axolakabeaz esana. 
1916	San Jil: iretzia ebakitzea zil (zillegi, libre). 	Iratzea = irastorra, garoa. San Jil iraillaren (buruilaren) lenengo egunean da. 	Ez dakit esaera ori Ultzamarako ongi datorren. An beranduxeago asten zen 	iratze-ebakitzea; illaren 21 (San Mateo) zen ortarako egun jakiña. Egun ortan, 	goizean goiz, argitu gabe, joaten ziren larrera, zeñek bere iratze-sailla 		ebakitzen astera, ez lenago. Esaera au ez ote da Baztangoa? Azkuek ala dakar. 
1917	San Marko: kazkarabarra agoan dago.	 	Apirillaren 25'an maiz izaten kazkarabarra. 
1918	Sasie malda(re)n alde.	 	Bakoitza bere antzekoen alde. 
1919	Sasiek ere badittute begiek. 	Sasi artean norbait egon liteke zelatan. 
1920	Sudurretik agora ez daki idukitzen.	 	Ez daki deus ere ixillik idukitzen. 
1921	Sudurpian bai zuk indarra!	 	Mingain zorrotza duzu. 
1922	Tiru-liru kantatzen du miruek: urek ekarri, ardoak eraman 		arrantzalien diruek.	  
1923	Urre ona izan balitz, urbillago ere kanbiatuko zen bai.	 	Jende prestua izan balitz, etzukean urrutira joan bearrik edo ezkontzaz edo 	beste edozein eginkizunez. Oihenart-ek: "Urrunera dohena ezkontzera, edo da 	enganatu, edo doa enganatzera" (675). 
1924	Umiak azi, nekeak bizi.	 	Umen azierak nekerik asko dakar berekin. Oihenart-ek: "Haurrak hazi, nekeak 	hasi" (214). 
1925	Urte berri ta urte zar: Martzelino galtza zar.	 	Beti beartsu edo moldakaitz jantzia. 
1926	Zakurren biguliñe iretzat!	 	"Oa pikuetara"! bezela. 
1927	Zartu t'ezindu: oberenak eman ttu (ditu). 	Zartu ezkero ezin egin gaztetan bezalakorik. 
1928	Zu bezalako nagusiek egon dire tximinipe ontan.	 	Nagusi arro bere-ustekoari esana. 
1929	Zer da iltzia? -Atsa at(e)ratzia.	 	Laburki eta ongi esana. 
1930	Ura arraka dario.	 	Erauntsia edo ekaitz gogorra ari du. 
1931	Onek istiek ederki egiten ttu (ditu). 	Istiak egin = beste baten ibillera ta mintzoa ta keiñuak-ta ederki egin 		(erderaz remedar). 
1932	Taxo eman dio.	 	Norbait edo zerbait nola den igarri dio, zailla bazen ere. 
1933	Ardiek ederki ari dire alatzen.	 	Bazka ausarki badute, ta ederki ari dire jaten (Cfr alha ziren, alha dire = jaten 	ari ziren, ari dire). 
1934	Txelatu(r)ik nago.	 	Goitik bera busti busti egiñik. 
1935	Begieztatu al duzu baso ori?	 	Ongi ikusi al duzu? 
1936	Ikurke-makurke egin du goldatza.	 	Golde-lana, erreka, ildoa ez du zuzen zuzen egin. 
1937	Lazaro paratu.	 	Elizan diren gurutzeak eta santuen irudiak oialez estali. Garizumako boskarren 	igandean egiten da ori. Igande ori Lazaro-igandea deitzen da (Bizkaian ere 	nonbait Naseru). Lenagoko denboretan (eta orain liturjia berrituan ere bai) 	egun ortako mezan Lazaro il ta berriz piztuaren ebanjelioa irakurtzen da. Ortik 	igande orren izena: Lazaro-igandea, eta esaera ori: Lazaro paratu (jarri, ipiñi) = 	gurutzeak eta santuen irudiak estali.