Nafarroako Esaera Zaharrak. Elbete, Elizondo, Erratzu.

http://mediateka.fonoteka.com

Nafarroako Gobernua - Gobierno de Navarra
Euskarabidea - Instituto Navarro del Vascuence 
Nafarroako Euskararen Mediaketa - Mediateca del Vascuence de Navarra
http://mediateka.fonoteka.com

Iturria:
Damaso Intza, Naparroa-ko euskal esaera zarrak, 1974.
Bertsio informatiko honen egilea: 
Elea

Nafarroako Euskararen Mediaketak egindako lanak publikoak dira eta, Jabego Intelektualaren Legearen arabera jatorrizko idazlanak bestelako eskubiderik ez baleuka, nahi bezala erreproduzi daitezke.

Nafarroako Esaera Zaharrak. Elbete, Elizondo, Erratzu.

1966	Ago(ao) bete ortzekin gelditu da.	 	Zuen guzia galdu ta gelditu da. 
1967	Aire ona etxea goratzeko!	 	Dabiltzan bezela, ez dute etxea aberastuko. 
1968	Aise izana, aise galtzen.	 	Bestek emana, nork berak irabazia baño aisago galtzera uzten. 
1969	Akerraren adarra baño gogorragoa da ori.	 	Zital utsa da ori. 
1970	Alozak egiñik dauzke gizenez.	 	Gizenkiz lepondoan bilguñak, pleguak egin zaizkio. 
1971	Ameka etxe, ameka labe, ogei ta bi zetabe: bata bertziaz beartu 	gabe.	 	Aniz erriaz esaten da ori. Erri txikia, baña etxealde onak izaki 		nonbait. 
1973	Antxe erran diot: Aizak zurie, aizak gorrie!	 	Esateko guziak esan ditiot. 
1974	Arraio pozoindue!	 	Orren aserre, gizona! 
1975	Arbol apalian aise egiten da egurre.	 	Aulduari, eri gaxoari, soildu dutenari aise egiten zaio farra ta txarkeria. Baña 	ori ez da kristau legea. 
1976	Ardi-larruek banaka, axuri-larruek kargaka.	 	Ori esan omen zion aittun gogortuak farra egiten zion illobari. 
1977	Ari zuen uria, yautsi ala.	 	Ezin geiago. 
1979	Arpatuko 'uk ori zangotik.	 	Gaizkillea arin joaten igesi, eta nork arrapatuko? 
1980	Arto-opilla egin-berrian guri.  
1981	Ateratzeko tinke egon nintzen.	 	Bai atera ez atera egon nintzen. 
1982	Atiak aiñe maratil ba ttik (dizkit) orrek.	 	Beti aitzakien bat, esana ez egiteko. 
1983	Ats (arrats) gorri, biar eguraldi.	  
1984	Atsa izaki gure bizia!	 	Atsa edo arnasa bezin ariña, galkorra, iragankorra. 
1985	Atsaputzak baño fundamentu geiago ez du orrek.	 	Atsaputza: beste nonbait astaputza, otsaputza esaten da. 
1986	Au, au lekeda!	 	Bai aspergarria dela auxe! Lekeda = paperak eta beste gauzak itsasteko goma. 	Orren itsaskorra da gizon ori. 
1987	Aundi nai, eta galtza zar.	 	Beartsu izan ta aundi itxura egiten duena. 
1988	Aurpegiek galdu dituzte.	 	Elkarrekin aserretu dire, eta gogorki ala ere. 
1989	Au tekela tzarra!	 	Au euli aspergarria, giñetik ezin kendua. 
1990	Aurten ure xur dugu, xur.	 	Ura exkax, ez du euririk egin. 
1991	Auts-urte, arto-urte.	 	Auts esaten diote artoaren aiñoari. 
1992	A zer gaztain-mustrike daukezun!	  
1993	Azeriek ile zarra uzten du, baña azture zarra ez. 	Kristauak ere gaztetako oitura txarrak nekez uzten zartzearekin. 
1994	Aztaka aztaka dabil.	 	Aztamuka, itsuak bezela dabil, eskuak aurrera luzatuz. 
1995	Ba, ez du mingañen makurrik.	 	Mingaña lasa du, ez du trabarik. 
1996	Bai, ez du mingainpian aririk.	 	Solaserako, izketarako gaitza da; gauzak argi esaten ditu. 
1997	Bart a ze perretxikue arrapatu zinuen!	 	Zer mozkorra. 
1998	Baserritar kalezale, etxe-ondatzale.	  
1999	Bata bertzeakin, tripota ertzeakin. 	Beti elkarrekin dabiltzenaz esaten da. 
2000	Batek ala, bertzeak ola: baño gaztanbera loiez.	 	Eztabaida ortan ez da ur garbirik ateratzen. 
2001	Bazkoz illargi-zar, Austez illargi-berri.	 	Auste = Austerre eguna, garizumaren asiera. 
2002	Bearkunida izaki.	 	Bear gorrian arkitu. 
2003	Beliak, bera bezelako umiak.	 	Gurasoak nolako, umeak alako. 
2004	Begiko zikiñe baño geiago ez dute ikusi nai gizon ori.	  
2005	Bereak bere, bertzeenak erdiz.	 	Ala ere! zenbaitzuk besteena ere osorik berentzat nai dute. 
2006	Bereak eta asto zarrarenak erran ditio.	 	Merezi zuen guzia esan dio. 
2007	Beti segurotik yokatzen da ori.	 	Galtzeko arriskua duten egitekoetan ez sartzen. 
2008	Biotza bete zitzaidan gañez egiteraño.	 	Biotza bete = biotza ukitu, samurtu, beraxtu. 
2009	Biziak, iltzia zor du.	 	Adan-en ume guziok dugu zor ori. 
2010	Bi yaiek (jaiak) doakala eldu dire.	 	Doakala (edo dagokala) bata bestearen onditik. 
2011	Dama-urte, arto urte.	 	"Dama" Deitzen dute artondo txuria. 
2012	Dezakenak dezake puzkerra gerrenian sartu.	 	Al duenak egin dezala diozun ori. 
2013	Duenak duenari: errege Salomon-ek eman emen zuen testamentu ori.	 	Aberats askok lendik aberats direnei uzten ondasuna, beartsu gosetiez 		atzendurik. 
2014	Elarretik atera ta sasian sartu.	 	Gaitz batetik atera ta aundiagoan sartu. 
2015	Elezuritzen ari dire.	 	Kontuak garbitzen. 
2016	Eliza urbil, ta aldarea urrun.	 	Eliza urbil izan, eta artara gutxitan joan. Oihenart-ek: "Elizaren hurranena, 	aldarearen urrunena" (131). 
2018	Elur-melur: ez diat ire beldur, badiat etxean arto eta egur.	  
2019	Elurre, zurie dela(r)ik, beltza da.	 	Gorriek eta beltzak ikus-araten ditu. 
2020	Erbie pasatu ta lazoa paratu (jarri).	 	Mugona igarotzera utzi ta gero ezin arrapatu berriz. 
2021	Erraiok, erraiok begarrien egalera!	 	Ari esatea ez du ongi artuko. 
2022	Errekiste aundiko gizona.	 	Jendea bereganatzen dakien gizona. Errekiste = arrakasta. Beste edozein 	gauzez ere berdin: gauza orrek arrakasta aundia du = jendeak billatzen du, 	erosle asko baditu. 
2023	Errotazaiek zil du ebastea egunean agur (ahur) bat irin.	 	Zil du = libre du; agur = ahur, arrabete, eskute. 
2024	Etxeko langille orrek, zer kiderra dauken eskuetan!  	-Non du kiderra? -Bera kider alferra.	  
2025	Etxeko sua etxeko autsez estali.	 	Etxeko kontuak ez atera kanpora. 
2026	Euria: au da indianorik oberena. Baztan-en ez da au bezalako 		amerikanorik sartu!	 	Nork esan euriak zenbat ondasun ekartzen duen! 
2027	Ez auts eta ez izotz!	 	Deusetako balio ez duenaz esana. 
2028	Ezkur-urte, sagu-urte. 	 
2029	Ez naiz ni ere atzo goizeko bildotxa. Nik ere baditut urte batzuek. 	 
2030	Ez urratu ta ez yosi.	 	Ez atzera ta ez aurrera, beti bereartan. 
2031	Frantsa (frantzesa) yanian boz (poz): yan ta mukizu.	 	Jan ondoan ergel. 
2032	Gatza suen bezala, irakiten yarri da.	 	Su ta gar yarri da. 
2033	Gaiztoz gaizto, nekez arkituko da asto gaizto(a)gorik.	 	Astoaz bai, eta bai jende tzarraz ere esana. 
2034	Giltzaurrak urrunera bete betiak: ondora gan ta bat ere ez.	  
2035	Galtza bete ipurdi.	 	Estutxo dabillela, bizitzekoa ezin atereaz  	(no le llega la camisa al c…). 
2037	Goiz bazen, berandu bazen: garizume negu zen. 	 
2038	Goiz gorri, aize edo uri: arrats gorri, biar eguraldi.	  
2039	I antxu intzeneko, ni ere bildotx bedere banindunen. 	Adin berdintsukoak gaitun biok. 
2040	Idiek nekatu, ta orgak erausi.	 	Idiak ixillik eta gurdia karraxiz. Oiu egin bear lekena ixillik, eta ume edo mutil 	lotsagabea espaka. 
2041	Iduriek idurie ar(ra)patzen.	 	Bakoitza bere antzekoekin ibiltzen. 
2042	Il ta ondorian, zopak agora (ahora).	 	"Il da gero, salda bero", beranduegi. 
2043	Iltzen denari ez, baña yaiotzen denari egin bear emen zaio nigarra. 	 
2044	Iñestille gogorra da ori.	 	Inestille = inesti-egille, iñestiak egiten dakiena. Iñestiak egin (Ultzaman istiak 	egin) beste baten itxura ta ibillera ta mintzoa ta keiñuak egin, beste ark 		bezelaxe. 
2045	Iñork ez dik ixila(ra)ziko lekeda ori.	 	Nork ixillarazi itzontzi ori? 
2046	Ire oñazia eta auntzen gauerdiko eztula, biak bat.	 	Min txikia, ta aiots aundia. 
2047	Iri erraten diat, gorrie: a(d)i dezan zuriek.	 	Norbaiti zuzen ezin esan dakiokena, aren aurrean beste bati esan. 
2048	Itxurez gaztanbera, lurrez fundamentu.	 	Itxuraz bikain, izatez uts; itxuraz osasun onekoa, ta deusetako balio ez. 
2049	Yainkoak yoko al dio biotzian!	  
2050	Kanpoan santu, ta etxian deabru. 
2051	Kanpoan bildots, etxian otso.	  
2052	Kantari prestua, baño boza karrakaildua.	 	Boza laztua. 
2053	Katurik ikusi nai ez duenak, sagu arratoiak arrapa ditxala berak. 	Ditxala = Ditzala. 
2054	Kux-kuxian zagon, eta txakurrak eldu zion.	 	Izkutuka, zelatan, zer ikusi, zer aditu zebillen, eta txakurra ez zagon lo. 
2055	Kuku: san Pedrotan mutu.	  
2056	Larruain (larruaren) betean aunturik dago. 	Puzturik, anpaturik. 
2057	Maiatza, otzak eta goseak ille.	 	Ola iltzen diren jendeak ere izaki. 
2058	Maipetik xuxtu (txistu, fistu).	 	Ori esaten zaio otordura berandu datorrenari, maipera fistu egiñez. 
2059	Maritzar adiñe Yoanes galtza-zar beti bada.	  
2060	Martin banbin, errege ta sorgin: tipula ta gatz, Martin ipurdilatz. 	 
2061	Martxoan dela Bazko? urte artan arto ta ogi franko.	  
2062	Me-egunian gizen yaten duena, zerurako ez da ona.	 	Me-eguna = bijili-eguna. 
2063	Miñek bere gorena egin du.	 	Miñak, gaitzak onera eman du, asi da obekitzen. 
2064	Nere onak eta ain onak egin di(r)e.	 	Nere zorionak iges egin du, lekutu da. 
2065	Nolako toxa, alako pipa.	 	"Nolako Perutxo, alako Maritxo". 
2066	Nondik aztarnatu dute ori?	 	Gauzarik estalienak ere agertzen. Zer bidez? 
2067	Non illundu, an ostatu!	 	Noiz etxeratu ez dakienaz esaten da. 
2068	Non duzu guardasola? 	 -Etxera erdixtian (iristean) aterako dut kanpora.	  
2070	Obe da bein gorri, ezen ez beti ori.	 	Obe da bein zorrotz egin, beti erdizkal baño. 
2071	Odola ez zaio burura iyeinen (iganen, igoko).	 	Ez da asko estutuko, lasaia da.

2072	Ogi-yorran ari nai ez duenak, olo-yorra arrapatzen du.	 	Ordu erdiko lana egin nai ez duenari, illabete osokoa sortzen aldi 		batzuetan. 
2074	Oñaze galantak tut (ditut), eta goxaki apur bet ez!	  
2075	Or dabile kilinki-malanka.	 	Makur samar dabil osasunez edo. 
2076	Ori duk amorraiei igerika erakutsi naia.	 	Irakasle guzien irakasle egiten bere burua. Oihenart-ek: "Ahateari igerikan 	erakastea" (12). 
2077	Ori mullo utzirik.	 	Ori alde bat urzirik. 
2078	Ori mullo utziko du.	 	Ori arras aizatuko du. 
2079	Or perma!	 	Ortxe ikusi! or konpon, Marianton! ortxe ekin! 
2080	Orratzak baño ariak luziago bear du.	 	Amak, irakasleak eta, menpekoak baño ezaguera ta eramapen (pazientzi) 	geiago bear. Oihenart-ek ere ola (703). 
2081	Orrek gaztañek atrako ttik (dizkik) eltzetik.	 	Orrek lanak emango ditu. 
2083	Peto gogorra eman diote.	 	Ustegabeko kalte aundia egin diote. 
2084	Sabai-sari aundie du.	 	Baztan-en maixtarrak, lur landuak nagusiarekin erdizka baditu ere, bear luken 	belarra erostea, garesti eldu zaio; auxe da sabai-saria. 
2085	Sagar onak errekiste ona.	 	Errekiste = arrakasta; gauza onak erosle asko izaten, jendea orren 	billa 	ibiltzen. 
2086	Sapa gaitze dago.	 	Sapa bero, sargori, bero itogarria. 
2087	San Gregorio, kazkaabarra agoan dago.	 	San Gregorio martxoaren 12'an (oraintsu arte, orain beste egun batera aldatu 	dute). 
2088	Tutulue dantzatuko dik orrek.	 	Neskatxa orreri ez dio nork-nai farra egingo. 
2089	Txerrizaiñe sukaldeko zokoan, arto-puske kolkoan.	 	Negu txarrak bai txerrizaiña bai txerriak zokoratzen. 
2090	Xuri ta beltxak aitu tu(ditu).	 	Gogorrak esan dizkiote. 
2091	Xurkia alde dute.	 	Xurkia (ixurkia), urak beren alde dauzkate, egitekoak ongi doazkie. 
2092	Ubaldiak (ibaiak) goitik ez du ekartzen zakarrak bertzerik.	 	Ibaia azitzen delarik, zakarrak ekartzen dituen bezela, Iruñe aldetik (goitik) 	Baztan-a oitura tzarrak besterik ez dela etortzen (ala esan zidaten Berroeta-n). 
2093	Ur geldiek saltorik aundienak.	 	Olaxe, den onenak ere, txarkeria aundien bat egiten zaionean, okerrik 		aundiena egin lezake. 
2094	Urrungoa urrez, urbilletik lurrez.	 	Urrungo ezkillek burrunbe aundie. 
2095	Usuak gan (yoan), ta sariak eda.	 	Beranduegi… Axular-ek ere badakar esaera. 
2097	Zilo guzien petatxuek ba'itu orrek.	 	Zuzen ala makur, guziei erantzuten, aitzekia beti aoan. 
2098	Zirritutik kirikeka dago.	 	Zelatan, ikusmiran. 
2099	Zure galtza-kordak izain du korapillo ori.	 	Utsarte ori ez ote da zerorrena? 
2100	Ni, ama xuri-xuriz beztitzen kontuz. Ez da yendea, ez da azinda. 	Asmakizuna. Zer Ote da? Maindirea? esnea? 
2101	Luze ta miar, mundu guzian biar (bear).	 	Asmakizuna. Zer ote da? Aria (haria). 
2102	Arbolen ieten (igaten, igotzen), eta urian ezin pasa.	 	Asmakizuna. Zer ote da? Txinurria. 
2103	Makilla baten inguruan lau gizon lasterka, eta elkar ezin arrapatu. 	Asmakizuna. Zer ote da? Arilkaia (erderaz la devanadera). 
2104	Dama eder leioko, errengila-arrengila urritzapeko.	 	Asmakizuna. Zer ote da? Ezkertea (corregüela). 
2105	Kiri kiri karakola, paretan gora.	 	Asmakizuna. Zer ote da? Untzostoa.
2490           Aite luzia, ama latza, ta umia beltza. Zer da?                             Asmakizuna. Gaztaña.
2491           Uraren gañian zubie, zubiaren gañian gizon buruzurie. Zer da?                     Asmakizuna. Gazna (Gazta).
2492           Txuri-txuri laxko, pentsatzeko gaixto. Zer da?                            Asmakizuna. Gatza.
2493           Zilo ta zilo, Martin putzilo. Zer da?                        Asmakizuna. Padera, gaztañak erretzeko danboliña.
2494           Zulo ta zulo, ta petatxurik ez. Zer da?                              Asmakizuna. Laratza.
2495           Auntza larrera joatean, marrakaz zegoan antxumeari otsoak esan omen 	zion:                     Ume, ume, umetxo,
	 abarrian ostotxo,                     errapian esnetxo,                     ideki zazu atakatxo.                
            	Gogora ekarri Grim anaien ipui ura: Zazpi antxumeak eta otsoa. Ortik esaera au.
2495           Loxintxari aundiak, gaiztakeri aundia.        
2496           Etxeko lapurra, txarren-txarrena.      
2497           Txerri txikiari ez burlarik egin.                                (Andresa Agirre'k emanak.) 
2498           Gaztetan il nai ez, ta zartu-ta gauz onik ez. 
2499           Izana bate(r)a, ta egittek beste(r)a.                      Lotsagarri ala izatea.